Trên các sàn giao dịch vàng, biết bao nhà đầu tư lâu nay tham gia cuộc chơi đang phải trả giá, không ít người tán gia bại sản, hoặc do thiếu kiến thức về lĩnh vực đầu tư mới mẻ này, hoặc do mạo hiểm theo tâm lý đỏ đen dẫn đến rủi ro.

Kẽ hở của pháp luật

Báo cáo trước Quốc hội trong phiên chất vấn sáng 17/11 vừa qua, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Nguyễn Văn Giàu thừa nhận việc quản lý hoạt động của các sàn giao dịch vàng hiện còn nhiều vướng mắc. Đây chính là kẽ hở của pháp luật khi toàn bộ các văn bản pháp luật hiện nay không hề có quy định cụ thể cơ quan nào chịu trách nhiệm quản lý.

Trong khi các cơ quan chức năng vẫn còn đang loay hoay với dự thảo quy định "việc kinh doanh vàng trên tài khoản" thì các sàn giao dịch vàng mọc lên như nấm sau mưa. Cả nước có khoảng 20 sàn vàng được tổ chức theo bốn dạng: (1) Do ngân hàng thương mại thành lập và nhà đầu tư mở tài khoản tại ngân hàng như Trung tâm Giao dịch Vàng Á Châu, Phương Nam, Sacombank, Việt Á..., (2) Do các tổ chức, cá nhân hình thành và nhà đầu tư tham gia đóng tiền vào một tài khoản đứng tên công ty thành lập sàn, như Trung tâm Giao dịch vàng Phố Wall, Châu Á, 24 K..., (3) Do các tổ chức cùng với ngân hàng tham gia góp vốn thành lập qua hình thức công ty và nhà đầu tư mở tài khoản giao dịch tại ngân hàng, như Trung tâm Giao dịch Vàng Việt Nam..., (4) Do các công ty tổ chức, nhà đầu tư kinh doanh trực tiếp vàng bằng USD ra nước ngoài, như Kim Thiệu, Kim Minh Đạt...

Cùng với sự biến động liên tục của giá vàng thế giới, giá vàng trong nước từ hơn nửa tháng qua cũng quay cuồng trong điệu luân vũ kéo dài.

Long đong tìm bến đậu

Mô hình sàn vàng hiện nay ở Việt Nam phát triển tự phát, thiếu hẳn một khuôn khổ pháp lý cho giao dịch vàng trên tài khoản, vàng điện tử; không có hệ thống tài khoản kim loại quý; không có quy chuẩn hàng hóa cho giao dịch qua sở, sàn hay giao dịch điện tử; các quy định về bảo vệ nhà đầu tư...

Trước tình hình hoạt động bát nháo ấy, một đề nghị có tính khả thi là Ngân hàng Nhà nước hoặc Bộ Công Thương có thể cho thành lập một Trung tâm Giao dịch vàng tại Hà Nội hoặc TP. Hồ Chí Minh (tương tự như Sở Giao dịch Chứng khoán). Các ngân hàng thương mại và công ty môi giới kinh doanh vàng là thành viên của trung tâm này và được kết nối để đặt lệnh của khách hàng hoặc quản lý tài khoản cho khách hàng như chứng khoán hiện nay.

Thế nhưng đề nghị này vẫn chưa được sự đồng tình của giới kinh doanh, đặc biệt là Hiệp hội Kinh doanh vàng Việt Nam. Chủ tịch Hiệp hội Nguyễn Thành Long cho rằng việc tổ chức, vận hành sàn giao dịch vàng không thể thiếu sự tham gia của các doanh nghiệp kinh doanh vàng. Theo ông, với sự liên kết này, ngân hàng thương mại có thêm tiềm năng, kinh nghiệm quản lý sàn giao dịch vàng, góp phần tăng thêm khả năng đáp ứng nhu cầu của các nhà đầu tư, làm cho thị trường vàng phát triển lành mạnh, đảm bảo lợi ích của cá nhân nhà đầu tư cũng như của hệ thống ngân hàng thương mại, doanh nghiệp kinh doanh vàng.

Ba tháng trước đây, Ngân hàng Nhà nước đã đưa ra một dự thảo quy định về việc kinh doanh vàng trên tài khoản. Theo đó, đối tượng được cung ứng dịch vụ này ở trong nước là ngân hàng thương mại với điều kiện đã hoạt động tối thiểu năm năm, kinh doanh vàng tối thiểu ba năm, được phép kinh doanh vàng trên tài khoản nước ngoài...

Quy định nói trên gây băn khoăn cho không ít nhà đầu tư, bởi nếu ngân hàng thương mại là đơn vị thành lập trung tâm giao dịch vàng, lại quản lý tài khoản của nhà đầu tư đồng thời cũng có chức năng kinh doanh vàng, liệu có đảm bảo tốt quyền lợi của nhà đầu tư hay không? Không hiếm trường hợp xảy ra trong thực tế là ngân hàng thương mại tổ chức sàn đã tự ý can thiệp vào tài khoản của nhà đầu tư mở ở ngân hàng đó.

Nhiều người cho rằng nếu sàn vàng do một công ty tổ chức, tài khoản mở ở một ngân hàng thương mại thì việc can thiệp tùy tiện như vậy không thể xảy ra.

Trong khi đó, UBND TP. Hồ Chí Minh đã đề nghị giao các sàn vàng cho Sở giao dịch Chứng khoán quản lý. Nếu theo hướng này thì lại có vướng mắc bởi trước hết là Luật Chứng khoán chưa cho phép, sau nữa điều này sẽ rất khó với khối lượng giao dịch qua các sàn vàng hiện nay khoảng 1,5 triệu lượng/ngày, vượt quá tầm tay của cơ quan nói trên. Đó là chưa kể khác với mô hình tập trung của chứng khoán, ở phần lớn các sàn vàng, bên điều hành cũng là người tham gia đầu tư trên sàn nhà. Nhà đầu tư vàng không thể đánh giá chính xác lượng đặt mua đặt bán thực sự của thị trường, khi không ai có thể biết được trong số lượng đặt mua và bán có bao nhiêu là lệnh của chính người điều hành và những thành viên chủ chốt.

Thế nhưng lãnh đạo Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM khẳng định có đủ điều kiện về cơ sở vật chất lẫn nhân lực để quản lý hoạt động của các sàn vàng và cho biết đang xây dựng đề án để trình các cơ quan chức năng.

Cũng có chuyên gia cho rằng các cơ quan chức năng nên quản lý nhà nước về sàn vàng theo thẩm quyền, còn Sở Giao dịch Chứng khoán chỉ tham gia bằng cách cung cấp hạ tầng cho giao dịch và giám sát thực hiện các giao dịch này theo quy định.

Trước đó, Ngân hàng Nhà nước cho biết, sau khi nghiên cứu hoạt động của sàn vàng từ năm 2008 đến nay, đã trình Chính phủ cơ chế quản lý theo hướng Ngân hàng Nhà nước quản lý hoạt động sàn giao dịch vàng, có sự tham gia của các tổ chức tín dụng dưới hình thức kinh doanh vàng tài khoản, Bộ Công Thương quản lý hoạt động của sàn giao dịch vàng vật chất. Ngoài ra, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước sẽ tham gia xây dựng khung pháp lý quy định về việc mở sàn vàng của các công ty chứng khoán.

Thông tin này nhận được phản hồi là nếu có quá nhiều cơ quan cùng quản lý sẽ dễ dẫn đến chồng chéo gây khó cho hoạt động của sàn vàng. Giới kinh doanh cho rằng sàn vàng có quy chế hoạt động, có sự giám sát, điều hành là rất cần thiết, tuy nhiên động thái đó phải đáp ứng được niềm tin của nhà đầu tư trong mọi phương thức giao dịch, cũng như phù hợp với nền kinh tế thị trường mà chúng ta đang hướng tới. Việc phát triển tuần tự và hướng tới chuẩn mực quốc tế sẽ đảm bảo lợi ích của các nhà đầu tư vàng, các doanh nghiệp và ổn định hệ thống tài chính quốc gia.

Hoạt động của các sàn vàng chủ yếu lấy giá quốc tế làm cơ sở cho người kinh doanh chứ không theo diễn biến giá vàng trong nước. Khi đó, các ngân hàng có sàn vàng phải thực hiện nghiệp vụ bảo hiểm và tự doanh trên thị trường thế giới để bảo đảm an toàn cho hoạt động của các sàn vàng, nhất là giải quyết lượng thừa mua, thừa bán trong ngày của sàn vàng. Khi ngân hàng thực hiện nghiệp vụ này cần sự quản lý và cấp phép của Ngân hàng Nhà nước. Do vậy, để hoạt động sàn vàng an toàn, minh bạch tránh rủi ro cho cả ngân hàng và người kinh doanh thì việc để cho Ngân hàng Nhà nước quản lý các sàn vàng có vẻ là phù hợp hơn cả.

Ngân hàng Nhà nước đang tiếp tục trưng cầu ý kiến của các doanh nghiệp kinh doanh vàng, trước khi đề nghị Chính phủ ban hành một thông tư chính thức về quản lý hoạt động của các sàn vàng.

Cần một định hướng phát triển

Hiện nay nhà đầu tư có những quan ngại khác nhau khi chọn một trong số 20 sàn hiện có để kinh doanh. Một giám đốc sàn vàng của ngân hàng nhận định, bên cạnh tính thanh khoản cao và dịch vụ rẻ thì rủi ro về công nghệ, tính pháp lý và tính minh bạch là vấn đề người kinh doanh quan tâm khi chọn sàn.

Sự ra đời các sàn giao dịch vàng là cần thiết, một hình thức đầu tư phổ biến hiện nay trên thế giới. Hoạt động này phù hợp với nhiều đối tượng do việc giao dịch thuận lợi, tính thanh khoản cao và dễ dàng chuyển đổi sang tiền mặt. Ngoài ra, thông qua sàn giao dịch, nhà đầu tư có thể sử dụng các công cụ phái sinh, giúp phòng ngừa và kiểm soát rủi ro trước biến động của giá vàng.

Một điểm quan trọng nữa là khi có sàn giao dịch hoạt động đúng chuẩn, thị trường vàng nước ta sẽ hướng tới việc liên thông với thị trường vàng quốc tế, huy động được lượng vốn lớn trong dân tham gia nhập khẩu vàng, đảm bảo quyền quyết định của người dân khi lựa chọn hình thức đầu tư.

Việc các sàn giao dịch vàng ra đời còn tạo ra một kênh điều hòa cung cầu, giúp các doanh nghiệp kinh doanh vàng chủ động nguồn nguyên liệu hơn, giảm được một lượng ngoại tệ đáng kể để nhập khẩu vàng, mặt khác huy động được vốn vàng đang tích lũy trong dân.

Rõ ràng thị trường vàng nước ta đang có những bước phát triển mạnh mẽ. Cùng với sự ra đời của các sàn giao dịch vàng, cuộc chơi của nhà đầu tư trong nước sẽ mở rộng hơn với nhiều lựa chọn và đa dạng về công cụ đầu tư.

Tuy nhiên, kinh doanh vàng luôn là kênh đầu tư ẩn chứa nhiều rủi ro và khó dự báo. Để nắm bắt được cơ hội trong sân chơi quốc tế và ngang hàng với các nhà đầu tư lão luyện trên thế giới, các nhà đầu tư Việt Nam cần có sự chuẩn bị chu đáo về cả bản lĩnh và kinh nghiệm, từng bước làm quen và áp dụng các công cụ kinh doanh hiệu quả đồng thời nắm vững các phương thức giảm thiểu rủi ro khi đầu tư.

Cũng như ngoại tệ, vàng có thể được mua bán trong phạm vi mà người ta có trong tay theo cách truyền thống mà cũng có thể được kinh doanh cả trên cơ sở không có gì trong tay (chẳng hạn có 1 nhưng mua hay bán 100) như trên các sàn vàng hiện nay, được gọi là kinh doanh mạo hiểm. Điều đáng chú ý là hình thức kinh doanh mạo hiểm này luôn được khuyến cáo là chỉ dành cho các nhà đầu tư chuyên nghiệp hay các công ty lớn. Ngân hàng trung ương tại một số nước thường cấm hay hạn chế tối đa bằng cách đưa ra điều kiện khắt khe đối với các nhà đầu tư nhỏ lẻ tham gia hình thức kinh doanh rủi ro cao nói trên.

Do vậy, nếu chưa nắm vững hình thức kinh doanh mới mẻ này thì cách hay nhất là không nên tham gia kinh doanh theo phong trào, phần nào mang tính chất đánh bạc nhiều bất trắc. Lời khuyên này càng có ý nghĩa hơn khi hoạt động sàn vàng chưa được quản lý chặt chẽ đúng mức.